درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم
درس 22: ویژگیهای طبیعی و انسانی افریقا
آفریقا
موقعیت و وسعت
قارهٔ افریقا بعد از آسیا دومین قارهٔ وسیع جهان است.
به نقشه زیر توجه کنید. قارهٔ افریقا بین کدامیک از اقیانوسها قرار گرفته است؟ قارهٔ افریقا در دو نیمکره شمالی و جنوبی گسترده شده و مدار استوا از وسط آن عبور میکند.
این قاره از سواحل دریای مدیترانه تا دماغهٔ امیدنیک٭ امتداد یافته است. اکنون به نقشهٔ طبیعی افریقا دقت کنید. این قاره از طریق کدام تنگهها و کانال از آسیا و اروپا جدا میشود؟
ناهمواریهای آفریقا
آفریقا، فلاتی وسیع و کمارتفاع است و کوههای بلند کمتر در این قاره، دیده میشود. تنها چینخوردگی مهم آفریقا در شمال غربی این قاره، رشته کوه اطلس است. در شرق آفریقا، قلههای مرتفع کنیا (5200 متر) و کلیمانجارو (5900 متر) قرار دارند. همچنین دریاچههای زیادی در این منطقه وجود دارد که اغلب در اثر فرونشستن زمین یا شکستگیهای بزرگ در پوسته زمین به وجود آمده است. این شکستگیها موجب میشود که آبشارهایی در مسیر رود، پدید بیاید.
آیا میتوانید چند دریاچه در شرق آفریقا از روی نقشه نام ببرید؟
برخلاف قارهٔ اروپا که دارای بریدگیهای زیادی در سواحل است، کنارههای آفریقا صاف و بدون بریدگی (خلیج) است. از این رو کنارههای این قاره برای پهلو گرفتن کشتیها و ساختن بنادر چندان مناسب نیست.
آب و هوا
* به طور کلی قاره افریقا آب و هوایی گرم دارد و در بیشتر قسمتهای آن زمستان دیده نمیشود زیرا موقعیت افریقا بهگونهای است که مدار استوا از وسط آن عبور میکند و خورشید در طول سال در مناطق استوایی و اطراف آن تا مدار رأسالسرطان و رأسالجدی تقریباً عمود میتابد.
* اما از نظر بارش این قاره به دو قسمت مرطوب و خشک، تقسیم میشود:
آفریقای مرطوب (افریقای سبز):
نواحی اطراف خط استوا (از شمال تا دریاچه چاد و از جنوب تا رود زامبز) آب و هوای گرم و مرطوب دارد. در این منطقه باران فراوان میبارد.
جنگلبان باید فردی مسئول و آگاه به مسائل ایمنی باشد. همچنین دارای توانایی مناسب جسمی و در حل مسائل و مشکلات توانایی و سرعت عمل داشته باشد.
آفریقای خشک:
هر چه از منطقه استوایی به سمت شمال و جنوب افریقا پیش برویم، از میزان باران و رطوبت کاسته شده و کمکم به آب و هوای گرم و خشک تبدیل میشود، به طوری که در شمال افریقا، صحرای بزرگ و در جنوب آن بیابان کالاهاری دیده میشود.
|
|
٭ بخش کوچکی از شمال افریقا که در مجاورت دریای مدیترانه قرار گرفته آب و هوای مدیترانهای دارد.
رودها
رودهای نیل، کنگو، نیجر، اُورانژ و زامبز از رودهای مهم و پرآب افریقا هستند. رودهای پرآب افریقا در مصب خود جلگهها و دلتاهایی ایجاد کردهاند. برخی رودها در مسیر خود در جاهایی به شکستهای بزرگ زمین برخورد میکنند که برای کشتیرانی مناسب نیستند.
رود نیل، طولانیترین رود جهان است (6695 کیلومتر).
فعّالیت (صفحهٔ 147 کتاب درسی)
پاسخ در لینک زیر
https://gama.ir/test/detail/4211
2- جدولی ترسیم کنید. سپس به طور گروهی و با همفکری یکدیگر ویژگیهای طبیعی آفریقا و اروپا را مقایسه کنید (وسعت، ناهمواری، آب و هوا، رودها و سواحل).
3- گفتوگو کنید:
- آیا ویژگیهای طبیعی یک ناحیه مثل آب و هوا، رودها، بریدگی سواحل، پستی و بلندیها و پوشش گیاهی بر فعّالیتهای انسان و زندگی او تأثیر دارد؟ چطور؟
بله؛ تمام فعالیتھای انسلنی ھمانند کشاورزی، تجارت، فعالیتھای صنعتی ھمگی تحت تاثیز این عوامل قرار دارند.
- بهنظر شما ویژگیهای طبیعی قاره اروپا برای فعّالیتهای انسانی مناسبتر است یا آفریقا؟ چرا؟ در کدام محیط انسانها بیشتر باید تلاش کنند؟
قاره اروپا، زیرا اروپا دارای رودھای پر آب و قابل کشتیرانی، آب و ھوای مناسب، زمینھای حاصلخیز و بنادر و خلیجھای فراوانی است، مردم آفریقا به نسبت مردم اروپا باید تلاش بیشتری داشته باشند.
- آیا انسانها میتوانند با مشکلات محیط طبیعی مقابله کنند و شرایط محیط را تحت کنترل (واپایش) خود دربیاورند؟ مثال بزنید.
بله - سازمان بنادر و کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در اموری چون پاکسازی و لایروبی بنادر، احداث اسکله حمل و نقل کشتیها و ... فعالیت میکند.
جمعیت
به نمودار مقایسهای جمعیت قارهها در فصل 9 توجه کنید. قارهٔ افریقا با آنکه دومین قارهٔ وسیع جهان و محل تمدنهای بزرگ بوده است، اما اکنون نسبت به وسعت خود جمعیت کمی دارد. بخشهای وسیعی از بیابان بزرگ افریقا و جنگلهای انبوه استوایی، خالی از جمعیت است.
در طول پانصد سال گذشته، استعمار اروپاییان، نسلکشی گسترده، جنگهای داخلی و قحطیهای پیدرپی، جمعیت زیادی از این قاره را کم کرد و عدم رعایت بهداشت، شیوع بیماریهای مختلف و خشکسالیها نیز جلوی رشد جمعیت را گرفت.
نژاد و زبان
بیشتر مردم افریقا از نژاد سیاهپوست هستند. مردم شمال صحرای بزرگ افریقا که در مجاورت دریای مدیترانه زندگی میکنند و بخش کوچکی از جنوب قاره افریقا، سفید پوستند.
ساکنان کشورهای شمال صحرای بزرگ افریقا مانند مصر، الجزایر و مراکش به زبان عربی صحبت میکنند. مردم سایر کشورهای افریقایی به زبان محلی یا به زبان کشورهایی که قبلاً تحت نفوذ و استعمار آنها بودهاند (مانند فرانسوی یا انگلیسی) صحبت میکنند.
وقتی اروپاییان استعمارگر، قارهآمریکا را کشف و تصرف کردند، افریقاییان را ربوده و به صورت برده، برای کار کردن در مزارع و معادن به آنجا بردند. بین سالهای 1500 تا 1800 میلادی که میلیونها سیاهپوست با کشتی به آمریکا برده میشد، وضع فجیع نگهداری بردهها در مسیر انتقال، سبب شد تا چندمیلیون از آنها در طول مسیر جان خود را از دست بدهند.
این بردهها در آمریکا به صاحبان کشتزارها و معادن، فروخته میشدند. بردگان زندگی بسیار سختی داشتند و همواره توسط اربابان به شدت تنبیه میشدند. چند قرن استعمار افریقا چنان تأثیر عمیقی براین قاره گذاشت که امکان رشد و پیشرفت را از آنها گرفت.
|
|
دین
بیشتر مردم کشورهای شمال افریقا مسلمان هستند. به نقشه زیر توجه کنید و تعدادی از کشورهای مسلمان را نام ببرید. مردم سایر مناطق افریقا اغلب به دین مسیح یا مذاهب ابتدایی اعتقاد دارند.
|
|
اقتصاد افریقا
* قارهٔ افریقا از نظر منابع طبیعی، ثروتمند است. در این قاره معادن نفت، طلا، الماس، مس و جنگلهای عظیم وجود دارد. با این حال قارهٔ افریقا در مقایسه با سایر قارّهها به دلایلی از توسعه و پیشرفت بازمانده است. بهطور کلی عوامل توسعه نیافتگی قاره افریقا را به دو گروه میتوان تقسیم کرد:
1- عوامل خارجی: از مهمترین علل عدم پیشرفت قارهٔ افریقا، استعمار کشورهای اروپایی و غارت منابع آنها بوده است. امروزه نیز دخالت کشورهای قدرتمند در ایجاد جنگها و بحرانها در این قاره ادامه دارد.
2- عوامل داخلی: شرایط سخت محیطی (جنگلهای انبوه، بیابانهای وسیع، آب و هوای گرم)، شیوع بیماریها، بیسوادی و آگاهی کم مردم، جنگهای داخلی و حکومتهای وابسته و استبدادی نیز از علل عدم پیشرفت این قاره است.
* کشورهای قارّهٔ افریقا، بیشتر صادرکنندهٔ محصولات معدنی و کشاورزی هستند و مواد اولیه برای کارخانههای کشورهای صنعتی تولید میکنند. لذا صنعت در این قارّه چندان رشد نکرده است.
در قارهٔ افریقا، بیشتر محصولات کشاورزی گرمسیری و استوایی چون قهوه، کاکائو و کائوچو تولید میشود. در اطراف دره نیل مزارع پنبه وجود دارد.
|
|
جاذبههای گردشگری
سواحل شمال افریقا در کنار دریای مدیترانه، پارکهای ملی (وحش) و آثار باستانی کشورهای قدیمی نیز از جاذبههای مهم گردشگری در قارهٔ افریقاست.
|
|
|
|
فعّالیت (صفحهٔ 151 کتاب درسی)
اهرام مصر و مجسمه ابول هول
ب) چرا زیتون از محصولات مهم کشور مراکش است؟
زیرا کشور مراکش دارای آب و هوای مدیترانهای است که برای کشت زیتون مناسب میباشد.
5- پرسوجو کنید: از کاکائو چه استفادههایی می کنیم؟
کاکائو درختی است از تیره پنیرکیان که ارتفاعش بین 4 تا10متر است و برگهایش ساده و متقابل و گلهایش منظم و کوچک و قرمز رنگ در همه فصول وجود دارد. میوه شاسته و زرد رنگ است و به اندازه یک خیار محتوی 25 تا 45 دانه است. میوههای این گیاه را پس از چیدن انبار میکنند تا بپوسد و پس از آن دانهها را جمع آوری میکنند و به مصرف میرسانند که از آن پودر کاکائو تهیه میشود. دانه این گیاه تقویت کننده قلب است و به علاوه محتوی مقدار زیادی ازنه و چربی است از کاکائو شکلات نیز تهیه میکنند.
6- پرسوجو کنید: کائوچو چیست و از آن چه استفادههایی میشود؟
کائوچو یکی از مواد اصلی صنایع جدید است که خواص مکانیکی و خاصیت مخصوصی دارد، یعنی مانند کش کشیده میشود و اگر رها کنیم به حالت اولیه بر میگردد، آن را از درخت (هوا) در اثر تیغ زدن، شیره از درخت تراوش میکنند که همان کائوچوی طبیعی است، اولین بار بومیان برزیل از آن مداد پاککن و توپ درست کردند.«دینگر» فرمول خام آن را C5H8 مشخص کرد. «گودینر» با اضافه کردن پودر ذغال و گوگرد و مواد ضد اکسیدان از آن لاستیک اتومبیل تهیه کرد.
7- جدولی رسم کنید و با همفکری یکدیگر پس از خواندن متن این درس، افریقا و اروپا را در موارد زیر مقایسه کنید. (وسعت، جمعیت، رشد جمعیت، محصولات کشاورزی، صنعت، منابع طبیعی و زیرزمینی)
| آفریقا | اروپا | |
| منابع طبیعی | از نظر منابع طبیعی و مواد، غنی است. | منابع و مواد معدنی آن کمتر از افریقا است. |
| وسعت |
به کار ببندیم (صفحهٔ 152 کتاب درسی)
یکی از دو فعّالیت زیر را انجام دهید:
الف) دربارهٔ یکی از موضوعات قاره اروپا یا افریقا تحقیق کنید و اطلاعات بهدست آمده را بهصورت روزنامه دیواری در مدرسه نمایش دهید. (برای مثال: گرسنگی در افریقا، تجارت برده، تبعیض نژادی، اتحادیه اروپا، کائوچو و کاکائو، استعمار در افریقا، گردشگری در اروپا و افریقا و…)
ب) تصویر زیر یکی از شخصیتهای قاره افریقا را نشان میدهد.
حدس بزنید او کیست؟ درباره زندگی و فعّالیتهای او تحقیق کنید و در یک صفحه به کلاس، گزارش دهید.
